Stetoskop jest jednym z podstawowych narzędzi, jakim posługuje się lekarz. Ma to odzwierciedlenie nawet w grafikach użytkowych czy w książeczkach dziecięcych – zarówno w popularnych emotikonach, jak i w pierwszych bajkach objaśniających świat małemu człowiekowi, nieodzownym atrybutem lekarza jest właśnie stetoskop, stanowiący niemal znak rozpoznawczy profesji.

Praktyka potwierdza ten popularny pogląd – rzeczywiście większość badań zaczyna się od osłuchania pacjenta, sporo schorzeń można zdiagnozować lub podejrzewać ich wystąpienie właśnie na podstawie badania przy pomocy stetoskopu. Współczesna technologia medyczna oferuje różnego rodzaju stetoskopy – odmienne pod względem zastosowanych głowic, zasady działania, dopasowane do specjalistycznych zastosowań. Sprawdź, jaki stetoskop wybrać dla twojej przychodni lub indywidualnej praktyki.

Jak działa stetoskop?

Budowa stetoskopu jest bardzo prosta a jego funkcjonowanie wynika z podstawowych zasad fizyki, zwłaszcza akustyki oraz hydrauliki. Na początek przyjrzyjmy się zatem elementom stetoskopu oraz jego działaniu.

Kluczowym elementem stetoskopu jest jego głowica, czyli końcówka, którą przykłada się do osłuchiwanego miejsca na ciele. Najczęściej wykonana jest ona ze stali nierdzewnej, a to z dwóch powodów: po pierwsze materiał ten jest łatwy w czyszczeniu i dezynfekcji, a po drugie doskonale przewodzi falę dźwiękową. Z jednej strony głowicy znajduje się jej uchwyt, z drugiej – membrana.

Membrana głowicy stetoskopu pełni podobną rolę, jak identyczna struktura w głośnikach – jej zadaniem jest przekazywanie i jednocześnie wzmacnianie dźwięku przy jednoczesnym eliminowaniu tzw. alikwotów, czyli zwielokrotnień dźwięków podstawowych, odpowiedzialnych za powstawanie echa, utrudniającego osłuchiwanie. Membranę wykonuje się z elastycznego i odpornego tworzywa – obecnie najczęściej jest to żywica epoksydowa. Gumowa obwódka ma za zadanie uszczelnienie membrany oraz zniwelowanie dyskomfortu pacjenta podczas badania (sama głowica jest zimna, podczas gdy gumową uszczelkę łatwo jest zagrzać w dłoni).

Przewód odchodzący od głowicy to dren. Ma on przekazać wzmocniony przez membranę dźwięk do uszu lekarza i jednocześnie nie dopuścić do przeniknięcia zakłóceń z zewnątrz. Wykonany musi być więc z materiału o dobrej izolacji akustycznej i jednocześnie dobrym przewodnictwie – obecnie jest to przeważnie miękkie i elastyczne PCV.

Za przechwycenie sygnału akustycznego odpowiada lira, czyli rdzeń stetoskopu. Wykonana jest najczęściej ze stali nierdzewnej. Jej ważnym elementem jest sprężyna, rozdzielająca przewód w sposób umożliwiający dotarcie sygnału do obojga uszu lekarza lub pielęgniarki.

Na zakończeniach liry umieszczone są tzw. oliwki, czyli gumki douszne. Muszą one być wygodne i nie powodować podrażnień, a jednocześnie stanowić dobre uszczelnienie dla dźwięków z zewnątrz, mogących zakłócić przebieg badania. Najlepiej zdecydować się na oliwki antybakteryjne. Podobnie jak w przypadku słuchawek muzycznych, także w stetoskopach oliwki należy co jakiś czas wymieniać ze względów higienicznych.

Rodzaje głowic stetoskopów

Istnieje możliwość wyboru rodzaju głowicy stetoskopu – tak ze względu na osobiste preferencje, jak i z uwagi na jego najczęstsze zastosowanie.

Najbardziej klasyczna jest głowica jednostronna płaska. Umożliwia wykonanie podstawowych badań, w tym wspomnianego już pomiaru ciśnienia – bez problemu można wsunąć ją pod mankiet ciśnieniomierza. Stetoskopy z głowicą jednostronną płaską najczęściej można kupić w opcji budżetowej.

Bardziej specjalistyczne badania wymagają zastosowania głowicy jednostronnej rozbudowanej. Posiadają one membranę wysokiej jakości i umożliwiają wychwycenie znacznie szerszego spektrum dźwięków. Wyposażone w nie stetoskopy są nieodzowne w pracy internistów czy kardiologów.

Lekarze rodzinni preferują natomiast stetoskopy z podwójną głowicą – płaska membrana sprawdza się lepiej w przypadku dorosłych pacjentów, a mniejszy od niej tzw. lejek jest odpowiedni do badania dzieci, umożliwiając bardziej selektywny nasłuch.

Stetoskopy akustyczne i elektroniczne

Mówiąc o stetoskopie, najczęściej mamy na myśli jego wersję klasyczną, czyli akustyczną. Działa on wyłącznie w oparciu o zasady mechaniki fal dźwiękowych, docierających do głowicy, wzmacnianych przez membranę, izolowanych przez dren, rozprowadzanych przez lirę i trafiających bez większych zakłóceń do uszu lekarza za pośrednictwem oliwek.

Stetoskop zaprojektowany został w sposób umożliwiający wychwycenie większego spektrum dźwięków, niż miałyby szansę dotrzeć do nas wyłącznie dzięki naszym narządom słuchowym, zbyt ograniczonym do wyłapania zwłaszcza cichych dźwięków, mogących świadczyć o różnych stanach chorobowych w organizmie. Można zatem powiedzieć, że stetoskop akustyczny stanowi przedłużenie ludzkiego ucha i zwielokrotnienie jego możliwości.

Obecnie na rynku dostępne są również stetoskopy elektroniczne. Umożliwiają one jeszcze dokładniejsze przechwycenie fali dźwiękowej, zamienianej na sygnał elektroniczny, który może być również zapisywany. Biorąc pod uwagę specyfikę osłuchiwanego narządu, stetoskop elektroniczny można skalibrować tak, aby był bardziej wyczulony na spektrum dźwięków charakterystyczne dla danego organu czy układu (inny w przypadku jamy brzusznej, inny dla serca, jeszcze inny dla płuc i oskrzeli). Wiele stetoskopów elektronicznych posiada nie tylko możliwość pogłośnienia, ale też wyjątkowo przydatną funkcję redukcji szumów tła. Wielu lekarzy ceni stetoskopy elektroniczne również za możliwość ich połączenia z dedykowaną aplikacją, umożliwiającą m.in. wizualizację fali dźwiękowej i jej analizę nie tylko akustyczną, ale także matematyczną, o wiele dokładniejszą od omylnego ludzkiego ucha. Stetoskopy elektroniczne zasilane są przez baterie lub akumulatory wielokrotnego użytku.

Stetoskopy – podział ze względu na zastosowanie

Odmienne specjalizacje wymagają zastosowania różnego rodzaju stetoskopów. W pracy lekarza internisty liczy się możliwość osłuchiwania różnych obszarów ciała – sprawdzi się zatem model wyposażony w głowicę dwustronną rozbudowaną, dzięki której łatwiej jest wyłapać znacznie szersze spektrum dźwięków.

Stetoskopy kardiologiczne wyróżnia specjalnie wyprofilowana lira oraz podwójna głowica, dedykowane do monitorowania tonów serca i szmerów oddechowych. Model ten jest niezastąpiony także w pracy pulmonologa, gdyż idealnie nadaje się do osłuchiwania dróg oddechowych. To właśnie kardiolodzy najczęściej decydują się na stetoskopy elektroniczne, umożliwiające podejrzenie pracy serca w postaci fali na wykresie – podobnie jak ma to miejsce przy badaniu EKG, choć oczywiście w ograniczonym zakresie.

Anestezjolog musi stale kontrolować parametry życiowe pacjenta – najczęściej wybierane przez praktyków tej specjalizacji są stetoskopy z jednostronną, płaską głowicą, możliwą do szybkiego i łatwego wsunięcia pod mankiet ciśnieniomierza.

Dla pediatry liczy się rozmiar – mały pacjent wymaga użycia stetoskopu o mniejszej głowicy, pozwalającego na wykonanie badania z większą precyzją a co za tym idzie, postawienie trafniejszej diagnozy. To dlatego stetoskopy pediatryczne dostępne są w kilku rozmiarach: dla większych dzieci, dla niemowląt, a także dla wcześniaków (stetoskopy neonatologiczne z głowicą o bardzo małej średnicy).

Stetoskop typu rappaport wyróżnia nieco odmienna budowa – z głowicy wychodzą od razu dwie rurki, co wymusza także specyficzną konstrukcję liry. Rurki z miękkiego PCV połączone są metalowymi klipsami, co przeciwdziała ich uszkodzeniu lub splątaniu. Część lekarzy preferuje stetoskopy rappaport, doceniając ich szczególne właściwości w zakresie izolacji dźwięku i redukcji szumów tła.

Istnieją także specjalne stetoskopy dla weterynarzy, dopasowane rozmiarem do wielkości leczonych zwierząt – od masywnego bydła, wymagającego przedłużonego drenu, po gryzonie a nawet ptaki. Wielu lekarzy weterynarii decyduje się także na korzystanie ze stetoskopów pediatrycznych.

Co można wykryć przy pomocy stetoskopu?

Bardzo często samo badanie stetoskopem umożliwia postawienie trafnej diagnozy. W przypadku innych schorzeń, podejrzenia lekarza należy potwierdzić lub wykluczyć przy pomocy innego badania.

Dzięki zastosowaniu stetoskopu najczęściej wykrywane są zaburzenia układu krążenia (zbyt wysokie lub zbyt niskie ciśnienie i tętno, nieprawidłowości rytmu pracy serca, niedomykalność zastawek, epizody migotania przedsionków), układu oddechowego (zapalenie płuc, zapalenie oskrzeli, odma płucna, obrzęk płuc, mukowiscydoza, obecność ciała obcego w drogach oddechowych) oraz układu trawienia (wzmożona lub niedostateczna perystaltyka, powstawanie gazów, zatory w obrębie jelit).

Podejrzenie konkretnego stanu chorobowego, powzięte przez lekarza podczas badania przy pomocy stetoskopu, często podlega dalszej diagnozie (np. w przypadku zapalenia płuc niezbędne jest prześwietlenie klatki piersiowej a do postawienia diagnozy o migotaniu przedsionków należy wykonać badanie EKG).

Stetoskop w domu – potrzebny czy nie?

Stetoskop może przydać się również w domu – zwłaszcza jeśli mieszkają w nim dzieci lub osoby starsze. Krótkie przeszkolenie przez pielęgniarkę umożliwi m.in. wykonanie precyzyjnego pomiaru ciśnienia i tętna, jak i wykrycie niepokojących szmerów w klatce piersiowej, mogących wskazywać na infekcję oskrzeli lub płuc.

W stetoskop powinni wyposażyć się zwłaszcza opiekunowie osób przewlekle chorych, pozostających w domu i pielęgnowanych przez rodzinę.

Bez stetoskopu nie może się obyć żaden lekarz – nawet w praktyce specjalisty skoncentrowanego na innych obszarach ciała, osłuchanie pacjenta może się okazać niezbędne do postawienia pełnej i trafnej diagnozy lub wystawienia skierowania na dodatkowe badania lub konsultacje. Stetoskop jest także codziennością w pracy personelu pomocniczego – bez niego niemożliwe jest choćby przeprowadzenie podstawowego badania, jakim jest pomiar ciśnienia za pomocą tradycyjnego ciśnieniomierza, często preferowanego przez pielęgniarki z powodu jego większej czułości i dokładności, niż w przypadku ciśnieniomierzy elektronicznych. Także w domu stetoskop znajdzie swoje zastosowanie, jeśli tylko nauczymy się podstaw jego użytkowania.