Nawet jeśli staramy się być uważni, bardzo wątpliwe, abyśmy przez całe życie unikali skaleczeń, obtarć czy poparzeń. Jeden z amerykańskich portali dla osób aktywnych fizycznie przeprowadził szeroko zakrojone badania, z których wynika, że statystyczna osoba umierająca w wieku 78 lat kaleczy się w życiu niemal 10 tysięcy razy. Część z tych urazów to tylko drobne zadrapania, niektóre wymagają natomiast pomocy lekarskiej. W wielu przypadkach konieczne jest zastosowanie opatrunku. Jaki plaster będzie odpowiedni dla rany konkretnego typu?

Czym różni się plaster od przylepca?

Wśród środków opatrunkowych przytwierdzanych do skóry wyróżniamy dwa główne typy: plastry oraz przylepce. Różnica między nimi jest bardzo prosta do zweryfikowania: plaster posiada opatrunek, natomiast przylepiec służy wyłącznie do przytrzymania w miejscu innego materiału – np. gazy jałowej.

Zdecydowanie więcej odmian mają plastry, zaprojektowane w celu wspomagania gojenia najróżniejszych ran. Opatrunki muszą być jednocześnie szczelne i oddychające, skuteczne i komfortowe, delikatne i stabilne – przed producentami tych artykułów stoi zatem wiele poważnych wyzwań.

Przylepce różnią się głównie szerokością. Najczęściej kupujemy je w formie rozwijanej z rolki. Istnieją również przylepce dedykowane do specyficznych zastosowań – np. takie, które posiadają wycięcie ułatwiające przytwierdzenie wenflonu czy hipoalergiczne przylepce do przytrzymywania sond, cewników, rurek tracheostomijnych i innych urządzeń medycznych. Szczególnie delikatne muszą być przylepce stosowane na oddziałach pediatrycznych i neonatologicznych.

Typowe plastry z opatrunkiem na rany

Większość osób posiada w domowych apteczkach tzw. zwykłe plastry – czyli najprostsze, powszechnie dostępne modele plastrów z opatrunkami. Występują one w licznych odmianach i rozmiarach. Najpowszechniejszym podziałem jest ten uwzględniający plastry do cięcia, sprzedawane w postaci całych rolek, oraz plastry już pocięte. Oba można kupić zarówno w aptekach, jak i w sklepach wielobranżowych lub drogeriach.

Wybór plastra zależy od rodzaju skaleczenia oraz preferencji osoby opatrywanej. Jedni wolą plastry na naturalnej włókninie, drudzy – na tkaninie syntetycznej. Jeśli rana znajduje się w widocznym miejscu, ze względów estetycznych część pacjentów wybiera plastry w kolorze beżowym. Dla dzieci dostępne są serie plasterków z wesołymi grafikami, zachęcającymi do ich noszenia i wyglądającymi mniej poważnie niż tradycyjne, białe plastry.

Plaster do cięcia jest bardziej uniwersalny, umożliwia bowiem dokładne dopasowanie opatrunku do wielkości skaleczenia. Z kolei pocięte już plastry są łatwiejsze w użyciu i występują przeważnie w paczkach składających się z opatrunków w różnych rozmiarach, co ma ułatwić wybór odpowiedniego.

Plastry wodoodporne

Jedną z wersji klasycznych plastrów są plastry wodoodporne. Mają one dokładnie taką samą funkcję, ale i jedną przewagę – nie odklejają się pod wpływem kontaktu z wodą – np. podczas mycia rąk, zmywania naczyń czy brania kąpieli.

Warto wybierać modele oddychające, zapewniające ranie dostęp powietrza. W tej technologii projektowana jest już większość dostępnych na rynku plastrów wodoodpornych, jednak nadal można jeszcze spotkać plastry w całości pokryte nieprzemakalnym filmem, utrudniające gojenie się rany poprzez wytwarzanie wilgotnego mikroklimatu na powierzchni skóry, na której nie dochodzi do wymiany gazowej na skutek odcięcia jej dostępu do powietrza. Taki plaster może jeszcze pogorszyć problem i lepiej go unikać.

Opatrunki na oparzenia i odmrożenia

Ranami wymagającymi szczególnego podejścia są urazy termiczne – oparzenia i odmrożenia. Na skutek działania skrajnej temperatury, skóra zostaje podrażniona a zachodzące w niej procesy chemiczne ulegają trwałemu lub tymczasowemu zaburzeniu. Oba rodzaje urazów termicznych wymagają zastosowania opatrunków okluzyjnych, czyli stanowiących barierę między skaleczonym miejscem a czynnikami zewnętrznymi.

Plaster na oparzenia powinien zapewniać miejscowe schładzanie przegrzanych tkanek. W tym celu stosować należy opatrunki hydrożelowe. Uśmierzają one ból i mają zdolność absorbcji wysięku z rany. Nie tamują wymiany gazowej, zapewniają natomiast właściwe dla oparzeń, lekko wilgotne środowisko przyspieszające proces gojenia.

W przypadku odmrożeń niezbędny jest opatrunek hydrokoloidowy. Jego wnętrze wypełnia zawiesina, nie żel. W przeciwieństwie do opatrunków hydrożelowych, opatrunek hydrokoloidowy izoluje opatrzone miejsce od otoczenia – jest całkowicie nieprzepuszczalny. Zapewnia natomiast odpowiedni stopień nawilżenia, którego również potrzebuje odmrożona tkanka.

Plastry na odleżyny i inne owrzodzenia

Bardzo trudnymi do leczenia ranami są owrzodzenia, w tym odleżyny. Najprościej mówiąc, są to rany, które nie chcą się goić i pozostają jątrzące pomimo zastosowanych zabiegów. Są o tyle niebezpieczne, że powodują urazy okolicznych, zdrowych tkanek. Są skutkami wcześniejszych urazów, nacisku, powtarzających się podrażnień czy procesów zapalnych. Wymagają one zastosowania specjalistycznych plastrów, które jednocześnie zabezpieczają opatrywane miejsce przed wnikaniem szkodliwych drobnoustrojów, jak i przyspieszają gojenie.

Na odleżyny można stosować opatrunki hydrokoloidowe, podobnie jak w przypadku odmrożeń. Należą one do plastrów przeznaczonych do trudno gojących się ran, a niewątpliwie takimi właśnie są odleżyny. W domach opieki czy hospicjach bardzo przydają się przezroczyste plastry poliuretanowe, umożliwiające stałe kontrolowanie ran. Jeśli z odleżyny następuje obfity wysięk, trzeba skorzystać z plastrów mających wysokie właściwości absorbujące – np. opatrunków alginianowych lub hydrowłóknistych.

Kluczowymi cechami plastrów stosowanych na owrzodzenia są więc chłonność (w przypadku występowania wysięku) oraz wysokie właściwości izolacyjne, uniemożliwiające przedostawanie się do rany drobnoustrojów.

Zabezpieczające plastry na odciski i inne problemy podologiczne

Plastry stosuje się nie tylko na rany, ale także w formie ochrony wrażliwych miejsc, jeśli spodziewamy się, iż będą one uciskane lub podrażniane (np. przez ubrania). Najpopularniejsze w tej kategorii są plastry na odciski.

Odciski, nazywane także nagniotkami, mają postać stożków, wtórnie wbijających się w skórę w czasie chodzenia. Podobnych problemów przysparzają gładkie i grube modzele. Problemy podologiczne utrudniają poruszanie się i używanie obuwia. Plastry przeznaczone do ich zabezpieczania muszą mieć właściwości amortyzujące i złuszczające – dzięki temu odcisk czy modzel może zostać w pewnym stopniu wyleczony już samym plastrem.

Plastry na odciski zawierają kwas salicylowy, działający złuszczająco i antyseptycznie, a dodatkowo odżywiający skórę i pobudzający ją do wytwarzania nowych komórek. Najczęściej posiadają pogrbioną warstwę centralną, dzięki czemu izolują odcisk od buta. Zabezpieczenie modzelu lub odcisku poprzez zniwelowanie nacisku i tarcia umożliwia samoczynne wygojenie się zmiany.

Plastry na blizny

Nowością na rynku są plastry wspomagające wchłanianie się blizn. Pozwalają one na usunięcie lub wygładzenie nieprawidłowo uformowanej blizny – np. takiej, na której wytworzyły się przerosty. Plastry na blizny wykonane są przeważnie z silikonu. Działanie takiego opatrunku wynika z właściwości fizycznych substancji – pod wpływem kontaktu ze skórą silikon powoduje nieznaczne miejscowe podniesienie temperatury. Z czasem stale podgrzewana, nieprawidłowa tkanka, zaczyna się rozpuszczać. Silikon zapobiega przesuszaniu zbliznowacenia i dzięki temu hamuje nadprodukcję kolagenu – w nadmiarze polimer ten powoduje powstawanie zrostów.

Plastry na blizny można stosować nie tylko na tkankę zabliźnioną nieprawidłowo, ale także profilaktycznie w przebiegu leczenia rany, gdy rozpoczyna się proces formowania blizny – aby zwiększyć szansę na całkowitą regenerację skóry lub zminimalizować wielkość ostatecznie powstałej blizny. Wysoka skuteczność i bezpieczeństwo stosowania plastrów silikonowych powoduje, że używane są one powszechnie do spłycania blizn po zabiegach chirurgicznych, także po cesarskim cięciu.

Zamiast szwów – taśmy zamykające rany

Do plastrów specjalnego przeznaczenia należą również takie, które można stosować do zamykania ran, zamiast szwów. Przydają się one zarówno w momencie powstania urazu, by szybko i skutecznie zamknąć ranę, jak i w późniejszym leczeniu – umożliwiają bowiem uniknięcie szycia, jeśli rana nie jest bardzo rozległa i głęboka.

Szwy zewnętrzne mają postać cienkich pasków. Aplikuje się je w sposób umożliwiający lekkie ściągnięcie rany. Tkanka powinna pozostać w naturalnym położeniu, co przyspieszy proces gojenia. Zaletą plastrów-szwów jest również fakt, że ich użycie nie wymaga dodatkowego kaleczenia skóry – a to właśnie dzieje się w trakcie zakładania tradycyjnych szwów, z wykorzystaniem igły i nici chirurgicznych. To dlatego stosowanie plastrów zamykających rany nie ogranicza się tylko do nagłych sytuacji w terenie – chętnie sięgają po nie również lekarze, podczas zasklepiania cięć powstałych podczas przeprowadzania rutynowych zabiegów, o ile rozmiar rany na to pozwala. Szwy zewnętrzne pozostawia się na skórze aż do momentu widocznego zagojenia się rany i zrośnięcia się jej krawędzi. Nie należy ich w tym czasie wymieniać – podobnie jak nie ściąga się klasycznych szwów póki nie spełnią one swojej roli. 

Zastosowanie plastrów do podaży leków

Główną rolą plastrów jest ochranianie skaleczeń – odgradzanie ich od środowiska zewnętrznego, amortyzowanie ucisku, osłanianie przed podrażnieniami, a w razie konieczności – absorbowanie wysięku, schładzanie lub działanie aseptyczne. Ale plastry znalazły zastosowanie również w zakresie podawania leków.

Nasączone substancją czynną plastry uwalniają ją stopniowo do organizmu, dzięki czemu nie trzeba jej codziennie przyjmować doustnie. Na tej zasadzie działają np. plastry przeciwbólowe, antykoncepcyjne czy nikotynowe.

Poszczególne rodzaje skaleczeń wymagają zastosowania określonych opatrunków. Większość z nich warto mieć w domowej apteczce – większe ilości w przypadku plastrów tradycyjnych, ale także pojedyncze sztuki plastrów specjalistycznych – hydrożelowych, hydrokoloidowych czy szwów zewnętrznych. Dzięki temu masz pewność, iż pomimo niemożności uniknięcia skaleczeń, dysponujesz środkami prawidłowego ich zabezpieczania.