Hipotermia – czym charakteryzuje się wychłodzenie organizmu?

Normalna temperatura ludzkiego ciała to 36,6°C. Spadek zaledwie o kilkanaście kresek – poniżej 35°C – oznacza zagrażający życiu stan hipotermii. Jest to wychłodzenie organizmu prowadzące do zaburzeń krążenia, oddychania, a także funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego. W zależności od temperatury głębokiej, wyróżnia się trzy stopnie hipotermii:

• Lekki: (32-35°C). Osoba jest przytomna, skarży się na zimno i zawroty głowy. Typowe są dreszcze, drżenie mięśni, osłabienie nóg i rąk, a także bladość skóry, niepokój i dezorientacja.
• Średni: (30-32°C). Wszystkie objawy hipotermii lekkiej ulegają nasileniu. Pojawia się zesztywnienie mięśni i skurcze. Kontakt z pacjentem jest utrudniony, pojawia się apatia, niemoc i zobojętnienie.
• Ciężki: (poniżej 30°C). Poszkodowany może sprawiać wrażenie osoby w stanie upojenia alkoholowego. Bełkocze, nie odczuwa bólu, nie kontroluje swoich ruchów. Jego oddech jest wolny i płytki, źrenice przestają reagować na światło. Często dochodzi do utraty przytomności.

Dalsze obniżanie temperatury ciała (poniżej 25°C) może doprowadzić do śmierci.

Pierwsza pomoc przy hipotermii

Postępowanie w przypadku zauważenia osoby z podejrzeniem stanu hipotermii zależy od tego, czy jest z nią kontakt, a także od tego, jakimi środkami dysponujemy. 

Najważniejsze kroki:

• wezwij pogotowie ratunkowe – brak termometru i trudność oceny wychłodzenia zawsze przemawiają za konsultacją medyczną,
• zabezpiecz poszkodowanego przed dalszym wychłodzeniem – przenieś go do ciepłego miejsca lub osłoń przed wiatrem, deszczem i śniegiem,
• usuń mokre ubranie i okryj chorego kocem, kurtką lub innym suchym materiałem,
• poluzuj lub rozepnij odzież w miejscach narażonych na odmrożenia (mankiety, nogawki, uciskające elementy),
• podaj ciepłe, niegorące płyny z cukrem, jeśli osoba jest przytomna i ma z nią kontakt.

Nie należy się obawiać, że zaszkodzimy w ten sposób np. diabetykowi – ratownikom medycznym łatwiej będzie unormować poziom cukru, niż przywrócić czynności życiowe.

Jak opiekować się w domu pacjentem, który przeżył hipotermię?

Jeśli pacjent w stanie hipotermii zostanie przyjęty do szpitala, lekarze skoncentrują się najpierw na stabilizacji wszystkich kluczowych parametrów, takich jak ciśnienie, tętno czy temperatura ciała. Pomoc udzielona w porę daje duże szanse na szybką i całkowitą rekonwalescencję.

Gdy stan poszkodowanego będzie już stabilny, może on zostać wypisany do domu. Opieka nad bliskim po epizodzie wychłodzenia nie różni się od tej, jaką sprawujemy nad osobami przeziębionymi. Trzeba zadbać o odpowiednią temperaturę, ale i wietrzenie pomieszczenia. Należy podawać zdrowe, pełnowartościowe posiłki i zachęcać do picia wody. Po kilku dniach odpoczynku i spokoju, pacjent prawdopodobnie będzie mógł wrócić do standardowego trybu życia.

Odmrożenia – jakie są objawy? 

Odmrożeniem nazywamy stan, gdy w wyniku działania niskiej temperatury doszło do uszkodzenia tkanek. Ma ono wiele wspólnego z innym urazem termicznym – oparzeniem. Choć skutek jest ten sam, to mechanizm powstawania odmrożenia jest jednak inny – pod wpływem ujemnej temperatury, ze zbudowanych w dużej mierze z wody komórek ciała, zaczynają wytrącać się kryształki lodu. Dochodzi do odwodnienia i zaburzenia gospodarki elektrolitycznej. Powstają mikrozatory, pojawia się lokalny stan zapalny. Im dłużej trwa działanie niskiej temperatury, tym większe ryzyko, że zmiany będą nieodwracalne.

Stopnie odmrożeń

Wyróżnia się cztery stopnie odmrożeń:

• I stopień: zaburzenia krążenia są przejściowe i dotyczą zewnętrznych warstw skóry. Pojawia się ból, obrzęk, swędzenie, a także utrata czucia i zasinienie.
• II stopień: na skórze pojawiają się pęcherze z płynem surowiczym, czasami z krwią. Zanika uczucie bólu. Objawy te nie występują natychmiast, ale dopiero kilka godzin po ekspozycji na niską temperaturę.
• III stopień: wierzchnia warstwa skóry staje się sina, ból nie jest odczuwalny. Część tkanek zostaje dotknięta martwicą.
• IV stopień: martwica sięga znacznie głębiej, czasem nawet do kości. Poszkodowany nie czuje bólu, chociaż uszkodzona część może nawet samoczynnie odpaść.

Pierwsza pomoc przy odmrożeniach

Udzielenie pierwszej pomocy w przypadku odmrożenia należy rozpocząć od zabezpieczenia tkanek przed dalszym działaniem ujemnej temperatury. Nie zawsze mamy pod ręką koc termiczny, dlatego w tym przypadku często będziemy musieli improwizować, używając np. kurtki czy szalika.

Najczęściej pacjent z odmrożeniami będzie również cierpiał z powodu hipotermii, dlatego należy wezwać pogotowie ratunkowe. Jeśli istnieje taka możliwość, poszkodowanego trzeba zabrać w ciepłe miejsce i zdjąć z niego ubranie, ze szczególnym uwzględnieniem odzieży i ozdób uciskających miejsca najbardziej podatne na odmrożenia (dłonie, stopy, nos, uszy). Wskazane jest podawanie ciepłych (ale nie gorących płynów), przebranie pacjenta w suche rzeczy albo okrycie ręcznikiem czy kocem. Uszkodzone miejsca trzeba zabezpieczyć (np. opatrunkiem z gazy).

Dalsze postępowanie z osobami cierpiącymi z powodu odmrożeń

Jeśli doszło do odmrożenia III lub IV stopnia, nawet po wyjściu ze szpitala chory będzie potrzebował dłuższej opieki, zwłaszcza jeśli jego stan zmusił lekarzy do przeprowadzenia amputacji. Podstawowym zadaniem osoby odpowiedzialnej za pielęgnację będzie zmiana opatrunków. Z uwagi na charakter urazu, najlepiej sprawdzą się opatrunki hydrożelowe lub hydrokoloidowe, zabezpieczające ranę przed przedostawaniem się do niej szkodliwych drobnoustrojów, ale jednocześnie umożliwiające wymianę gazową i odprowadzanie wilgoci na zewnątrz. 

Część pacjentów może również wymagać pomocy psychicznej. Poza wspomnianą już amputacją, wyraźnie obniżającą jakość życia, odmrożenie może także skutkować powstaniem rozległych blizn. W tym trudnym okresie szczególnie ważne jest wsparcie i akceptacja najbliższych.

Jak nie zaszkodzić osobie z hipotermią lub odmrożeniami?

Bardzo często chcemy pomóc, ale nasze starania, niepodparte wiedzą, mogą przynieść odwrotny skutek. Dlatego warto zwrócić uwagę na to, jakie czynności będą dla poszkodowanego szkodliwe.

Czego nie robić: 

• nie wolno podawać bardzo gorących napojów – to szok dla wychłodzonego organizmu i taka praktyka może się skończyć oparzeniem przełyku czy jamy ustnej;
• nie dawać alkoholu - rozszerza naczynia krwionośne, więc jeszcze szybsze wyziębia organizm;
• nie potrząsaj nieprzytomnym poszkodowanym – możesz pogłębić urazy i zaburzyć pracę serca;
• nie masuj i nie nacieraj śniegiem odmrożonych części ciała – prowadzi to do dalszych uszkodzeń skóry.

Prawidłowa pomoc polega na działaniu spokojnym, ostrożnym i zgodnym z zasadami pierwszej pomocy.

Kto jest najbardziej narażony na odmrożenia i hipotermię?

Choć problem odmrożeń i hipotermii może się wydawać odległy, to jednak niebezpieczeństwo czeka na każdego. Narażone są przede wszystkim osoby pracujące na zewnątrz i uprawiające sporty zimowe, ale także ci, którzy wybrali się na długi spacer ubrani zbyt lekko albo osoby cierpiące na schorzenia układu krążenia. W przypadku dzieci niebezpieczne jest pochłonięcie przez zabawę na śniegu do tego stopnia, że przestają one zwracać uwagę na chłód czy na zawilgocenie ubrania (jak wspomniano, odmrożenia szybko przestają sprawiać ból).

Jak zmniejszyć ryzyko wychłodzenia organizmu?

Bardzo częstym powodem występowania odmrożeń jest także pozostawanie na zewnątrz pod wpływem alkoholu lub środków odurzających, zaburzających percepcję rzeczywistości i utrudniających prawidłowe odbieranie bodźców płynących tak z otoczenia, jak i z własnego organizmu.

Wychodząc zimą z domu, pamiętajmy więc o absolutnych podstawach: odpowiedniej odzieży, ochronie głowy i dłoni a także o posiadaniu przy sobie telefonu komórkowego, pomocnego np. gdy zgubimy się w trakcie wycieczki lub gdy poczujemy się gorzej i trzeba będzie wezwać pomoc.

Czy przeziębienie wynika z ekspozycji na zimno?

Za skutek mrozów często uważamy także klasyczne przeziębienie. Jest to infekcja wirusowa górnych dróg oddechowych, objawiająca się najczęściej stanem podgorączkowym, katarem, kaszlem czy bólem gardła.

Wirusy działają oczywiście w każdej temperaturze i przeziębić można się równie dobrze latem. Pewien związek między wskazaniami termometru a zakatarzonym nosem jednak istnieje. Wiele wirusów namnaża się szybciej i pozostaje aktywna dłużej w niskich temperaturach. Dodatkowo błona śluzowa nosa i gardła, osłabiona nagłymi zmianami temperatury (wyjście z ciepłego domu na zimne podwórko i z powrotem), jest bardziej wrażliwa i podatna na zakażenia. Wirusy mogą też zabrać się, jak pasażerowie na gapę, z cząsteczkami smogu, nadal będącego ogromnym zimowym problemem polskich miast i wsi.

Jak wspierać odpowiedzialność społeczną w zimowym okresie?

Mróz jest trudnym przeciwnikiem – potrafi okaleczyć a nawet zabić. Zwłaszcza w zimie powinniśmy więc wykazywać się większą empatią także w stosunku do osób, które nie mają stałego schronienia. To prawda, najczęściej przyczyną takiego stanu rzeczy są nieodpowiedzialne wybory życiowe, alkoholizm czy narkomania. Warto jednak zawsze mieć na uwadze, że mamy do czynienia z drugim człowiekiem. Telefon na pogotowie czy straż miejską zajmie pół minuty, a może komuś uratować życie.