Pod względem zagrażających nam zwierząt naprawdę mamy sporo szczęścia – Polska nie leży ani w obszarze malarycznym, ani na terytorium występowania jadowitych pająków, węży czy skorpionów. To dlatego za jedno z najgroźniejszych stworzeń uchodzi u nas niewielki kleszcz. 

Ale choć wydaje się on niepozorny, to w rzeczywistości jego ugryzienie może mieć fatalne skutki. Według danych Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego w Polsce co roku notuje się setki tysięcy przypadków ukąszeń – szacuje się, że nawet 900 tys. osób może mieć kontakt z kleszczem. Większość z nich nie ma poważnych konsekwencji zdrowotnych, ale kilkanaście–kilkadziesiąt tysięcy osób rocznie zachoruje na choroby odkleszczowe. Najczęstsza jest borelioza – liczba zgłoszonych przypadków każdego roku sięga kilkunastu tysięcy. Kleszczowe zapalenie mózgu występuje rzadziej (ok. kilkaset zachorowań rocznie), ale może prowadzić do ciężkich powikłań neurologicznych. Czy ugryzienie kleszcza zawsze jest groźne? Nie. Jednak ryzyko zakażenia istnieje, dlatego warto wiedzieć, jak się przed nim chronić i jak właściwie postąpić, gdy już do niego dojdzie.

Kleszcze i choroby odkleszczowe

Kleszcze to niewielkie pajęczaki, które odżywiają się krwią ssaków, ptaków i gadów. Czekają na ofiarę w wysokiej trawie, krzewach i na obrzeżach lasów (ale z roku na rok coraz chętniej wybierają nawet prywatne ogródki i balkony). Gdy wyczują ciepło i zapach ciała, przyczepiają się do skóry, najczęściej w miejscach trudno dostępnych: pod pachą, w pachwinach, na karku czy w okolicy uszu. Proces żerowania może trwać od kilku godzin do nawet kilkunastu dni.

Choć kleszcze budzą uzasadniony lęk, nie jest w naszym interesie ich wytrzebienie. Są one naturalnym elementem ekosystemu i pokarmem dla wielu zwierząt, przez co ich istnienie wpisuje się w równowagę przyrodniczą. Nie da się ich wyeliminować z krajobrazu, dlatego kluczowe jest, abyśmy nauczyli się odpowiedniej profilaktyki i reagowania na ugryzienia.

Problemem związanym z kleszczami są choroby odkleszczowe. Kleszcze mogą przenosić bakterie, wirusy i pierwotniaki, które wnikają do krwiobiegu podczas żerowania. To właśnie one (a nie same kleszcze) odpowiadają za groźne schorzenia, takie jak borelioza czy kleszczowe zapalenie mózgu.

Borelioza

Borelioza (czyli choroba z Lyme) to bakteryjna choroba przenoszona przez kleszcze. Jej przyczyną są bakterie z grupy Borrelia burgdorferi. Do zakażenia dochodzi, gdy kleszcz pozostaje wczepiony w skórę przez dłuższy czas – zwykle powyżej 24 godzin.

Przebieg choroby może być zróżnicowany. Mówi się o trzech fazach boreliozy:

• Wczesna faza – najczęściej rumień wędrujący, czyli czerwony krąg rozszerzający się wokół miejsca ugryzienia. Często pojawia się też osłabienie, bóle mięśni i stawów, gorączka.
• Faza rozsiana – bakterie rozprzestrzeniają się w organizmie, mogą wywoływać zapalenie stawów, bóle korzeniowe a nawet zapalenie mięśnia sercowego.
• Faza przewlekła – u części chorych dochodzi do poważnych uszkodzeń układu nerwowego, problemów kognitywnych, przewlekłych bólów i zmęczenia.

Leczenie polega na antybiotykoterapii. Wczesne rozpoznanie daje bardzo dobre rokowania, ale nieleczona borelioza może prowadzić do trwałych powikłań neurologicznych i stawowych.

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM)

W przeciwieństwie do bakteryjnej boreliozy, kleszczowe zapalenie mózgu to choroba wirusowa. Patogen przedostaje się do organizmu wraz ze śliną kleszcza. Zakażenie może nastąpić szybko – nawet w pierwszych minutach żerowania.

Przebieg choroby bywa dwufazowy:

• Pierwsza faza – objawy podobne do grypy: gorączka, bóle mięśni, zmęczenie, ból głowy. Często chorzy nie kojarzą ich z ugryzieniem.
• Druga faza – wirus atakuje układ nerwowy, powodując zapalenie mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych. Objawy obejmują silne bóle głowy, wymioty, sztywność karku, zaburzenia świadomości i drgawki.

Nie istnieją leki przeciwwirusowe, które mogłyby zniszczyć wirusa KZM. Stosuje się jedynie leczenie objawowe, w tym hospitalizację, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne oraz intensywną opiekę neurologiczną. Część pacjentów zdrowieje całkowicie, ale u 10–30% mogą pozostać powikłania – przewlekłe bóle głowy, niedowłady, problemy z pamięcią, zaburzenia równowagi. Możemy uniknąć ryzyka – istnieje już bezpieczna i skuteczna szczepionka, którą warto przyjąć.

Inne choroby odkleszczowe

Poza boreliozą i KZM kleszcze mogą przenosić także inne choroby, choć występują one rzadziej. Należą do nich:

• Anaplazmoza – wywoływana przez bakterie z rodzaju Anaplasma. Objawia się gorączką, dreszczami, bólami mięśni, a czasem niewydolnością narządową.
• Babeszjoza – powodowana przez pierwotniaki atakujące krwinki czerwone. Może przypominać malarię – występuje gorączka, bóle mięśni i anemia.
• Riketsjozy – to grupa chorób bakteryjnych, które mogą dawać objawy takie jak wysypka, gorączka i powikłania wielonarządowe.

Choć są znacznie rzadsze, choroby te stanowią realne zagrożenie, dlatego każde ugryzienie kleszcza wymaga obserwacji organizmu.

Jak chronić się przed ugryzieniem kleszcza?

Najbardziej narażone na ugryzienie są osoby spędzające dużo czasu na świeżym powietrzu – leśnicy, rolnicy, ogrodnicy, ale też spacerowicze, biegacze i dzieci bawiące się w parkach czy ogrodach. Kleszcze najchętniej bytują w wysokiej trawie, krzakach i na obrzeżach lasów. Mogą pojawiać się także w miastach – w parkach czy na działkach.

W ramach profilaktyki warto stosować następujące środki ostrożności:

• Odpowiedni ubiór – długie rękawy, długie nogawki, skarpety i zakryte buty. Ponadto ubrania w jasnych kolorach ułatwiają zauważenie wędrującego kleszcza.
• Repelenty – środki chemiczne odstraszające kleszcze. Warto stosować je zarówno na skórę, jak i odzież.
• Ograniczanie ryzyka kontaktu – unikanie wysokiej trawy, gęstych krzewów i leśnych ścieżek. Lepsze są szerokie drogi i ścieżki rowerowe.
• Regularna kontrola ciała – po powrocie do domu obejrzyj skórę, szczególnie pachy, pachwiny, zgięcia kolan, szyję i owłosioną skórę głowy oraz okolic intymnych. Im szybciej usuniesz kleszcza, tym mniejsze ryzyko zakażenia.
• Szczepienia ochronne – przeciwko KZM, szczególnie dla osób aktywnych w terenie.

Choć każde z tych zaleceń zmniejsza ryzyko ugryzienia przez kleszcza, to jednak decydując się na wyjście z domu, nie możemy całkowicie wyeliminować takiej ewentualności.

Ugryzł mnie kleszcz – co teraz?

Pierwsza zasada: nie panikuj. Ugryzienie kleszcza nie zawsze oznacza chorobę. Najważniejsze to jak najszybciej prawidłowo usunąć pasożyta. Oto kilka pytań padających najczęściej w kontekście ugryzienia przez kleszcza:

Czy mogę samodzielnie usunąć kleszcza?

Tak. Samodzielne usunięcie kleszcza jest możliwe i bezpieczne, o ile zrobisz to prawidłowo.

Instrukcja krok po kroku:

1. Umyj ręce i przygotuj pęsetę lub specjalny przyrząd do usuwania kleszczy.
2. Zdezynfekuj miejsce ukąszenia.
3. Złap kleszcza jak najbliżej skóry – najlepiej za główkę, nie za odwłok.
4. Pociągnij zdecydowanym ruchem pionowo w górę. Nie kręć i nie ściskaj.
5. Po usunięciu ponownie zdezynfekuj ranę.
6. Umyj ręce i obserwuj miejsce przez kilka tygodni.

Jeśli część kleszcza pozostanie w skórze, najlepiej udać się do lekarza, by bezpiecznie ją usunąć.

Czy po ugryzieniu kleszcza muszę iść do lekarza?

Nie w każdym przypadku. Jeśli udało Ci się samodzielnie usunąć kleszcza i nie pojawiają się objawy, wystarczy obserwacja.

Koniecznie udaj się do lekarza, gdy:

• Nie udało się usunąć całego kleszcza w całości.
• Szacujesz, że kleszcz mógł być wbity w Twoją skórę dłużej niż dobę.
• Pojawia się rumień wędrujący, gorączka lub objawy grypopodobne.
• Ugryzioną osobą jest dziecko, kobieta w ciąży lub osoba przewlekle chora.

Lekarz może podjąć decyzję o antybiotykoterapii lub dalszej diagnostyce.

Po czym poznać, że ugryzł mnie kleszcz?

Czasem kleszcz odpada sam zanim zdążysz go zauważyć. Jeśli jednak niedawno byłeś w plenerze, istnieją pewne wskazówki, które mogą świadczyć o ugryzieniu:

• Niewielkie, długo utrzymujące się zaczerwienienie na skórze.
• Punktowy ślad po ukąszeniu.
• Swędzenie lub pieczenie skóry w określonym miejscu.
• Charakterystyczny rumień, tzw. wędrujący – ma postać okręgu z centrum w miejscu ugryzienia. Okrąg z czasem rozszerza się.

Jeśli od ugryzienia minęło kilka tygodni a nawet miesięcy, postawienie trafnej diagnozy może być znacznie trudniejsze. Najlepiej więc przyjąć, że do lekarza udajemy się zawsze, gdy coś w naszym stanie zdrowia nas zaniepokoi.

Ugryzł mnie kleszcz, ale jestem szczepiony – czy coś mi grozi?

Szczepienie przeciwko KZM chroni tylko przed wirusem zapalenia mózgu. Nie zabezpiecza przed boreliozą ani innymi chorobami odkleszczowymi. Dlatego nawet osoby zaszczepione muszą zachować ostrożność, stosować profilaktykę i obserwować organizm po ugryzieniu.

Czy każdy kleszcz przenosi choroby?

Nie. Statystyki pokazują, że tylko część populacji kleszczy jest nosicielami groźnych patogenów. W zależności od regionu, odsetek kleszczy zakażonych boreliozą wynosi od kilku do nawet kilkudziesięciu procent. Ryzyko zachorowania rośnie, gdy pasożyt pozostaje wczepiony w skórę dłużej niż dobę.

Dlatego tak ważne jest szybkie usunięcie kleszcza i obserwacja organizmu. Nawet jeśli kleszcz był nosicielem, nie każde ukąszenie musi prowadzić do zakażenia, ponieważ system immunologiczny może skutecznie zwalczyć niewielką ilość patogenów.

Ugryzienie kleszcza – tego nie rób

W dobie internetowych speców od wszystkiego łatwo natknąć się na treści poradnikowe, które nie mają nic wspólnego z faktyczną wiedzą naukową. Stosowanie się do nich nie tylko nie jest pomocne, ale może wręcz zaszkodzić. Oto kilka popularnych rad, których nie należy stosować:

• Nie wykręcaj kleszcza – grozi to urwaniem odwłoka i pozostawieniem fragmentów w skórze.
• Nie smaruj kleszcza tłuszczem ani alkoholem – to może spowodować, że zacznie wydzielać więcej śliny i zwiększy ryzyko zakażenia.
• Nie przypalaj kleszcza i nie polewaj go gorącą wodą – możesz uszkodzić skórę i spowodować zakażenie.

Kleszcze są naturalną częścią środowiska i nie da się ich całkowicie uniknąć. Dzięki wiedzy i odpowiednim środkom ochrony możemy jednak skutecznie minimalizować ryzyko i dbać o swoje zdrowie.